نویسنده: دکتر اسماعیل نوری

درد نوسی‌ پلاستیک چیست؟

درد نوسی‌ پلاستیک نوعی درد است که در اثر تغییر در نحوه دریافت، انتقال و پردازش پیام‌های عصبی مرتبط با محرک‌های آسیب‌زا در سیستم عصبی ایجاد می‌شود. در این وضعیت، شدت یا تداوم درد را نمی‌توان به‌طور کامل با آسیب بافتی یا ضایعه مشخص در سیستم عصبی حسی توضیح داد.

درد نوسی‌ پلاستیک(Nociplastic Pain)، سیستم عصبی ممکن است نسبت به محرک‌های مختلف حساس‌تر شود و حتی تماس، فشار یا حرکت‌هایی که معمولاً دردناک نیستند، باعث ایجاد درد شوند. این وضعیت می‌تواند با درد منتشر، خستگی، اختلال خواب و افزایش حساسیت به محرک‌های محیطی همراه باشد.

انجمن بین‌ المللی مطالعه درد (IASP)، درد نوسی‌ پلاستیک (Nociplastic Pain) را دردی تعریف می‌کند که در اثر تغییر در نوسی سپشن (دریافت، انتقال و پردازش عصبی محرک‌های آسیب‌زا) ایجاد می‌شود، بدون آنکه شواهد روشنی از آسیب بافتی یا ضایعه و بیماری سیستم حسی‌پیکری وجود داشته باشد که بتواند درد را توضیح دهد. به بیان ساده، در این نوع درد، سازوکارهای عصبی دچار تغییر می‌شوند و ممکن است درد به‌صورت خودبه‌خودی یا در پاسخ به محرک‌های معمولاً غیر‌دردناک ایجاد شود.

درد نوسی‌ پلاستیک در کنار درد نوسی‌ سپتیو و نوروپاتیک، یکی از سه نوع اصلی طبقه‌ بندی درد محسوب می‌شود. شناخت این نوع درد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در برخی بیماران، درمان صرف آسیب بافتی یا استفاده از داروهای ضدالتهاب به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل را برطرف کند.

درد نوسی‌ پلاستیک چگونه ایجاد می‌شود؟

احساس و پردازش درددرد نوسی‌ پلاستیک در یک کلمه تغییر در احساس و پردازش درد هست. در درد نوسی‌ پلاستیک، نحوه عملکرد و پاسخ‌دهی سیستم عصبی به محرک‌ها تغییر می‌کند؛ به‌طوری‌که پیام‌های مرتبط با درد ممکن است بدون وجود آسیب بافتی مشخص یا ضایعه قابل‌شناسایی در سیستم حسی‌پیکری، ایجاد یا تقویت شوند. در این وضعیت، حساسیت و پاسخ‌دهی مسیرهای عصبی مرتبط با درد می‌تواند افزایش یابد و باعث شود فرد درد را به‌صورت خودبه‌خودی یا در پاسخ به محرک‌هایی تجربه کند که معمولاً دردناک نیستند.

تغییر در احساس و پردازش درد در کدام بخش‌های سیستم عصبی رخ می‌دهد؟

در درد نوسی‌پلاستیک، تغییر در احساس و پردازش درد می‌تواند در سطوح مختلف سیستم عصبی، از اعصاب محیطی تا نخاع و مغز، رخ دهد. این تغییرات بر نحوه دریافت محرک‌ها، انتقال پیام‌های عصبی، پردازش اطلاعات درد و تنظیم شدت آن تأثیر می‌گذارند.

مهم‌ترین بخش‌های سیستم عصبی که ممکن است در این تغییرات نقش داشته باشند عبارت‌اند از:

  • اعصاب محیطی: تغییر در نحوه دریافت و انتقال پیام‌های حسی و محرک‌های آسیب‌زا.

  • نخاع: تغییر در پردازش پیام‌های عصبی ورودی و افزایش پاسخ‌دهی مسیرهای عصبی، به‌ویژه در شاخ خلفی نخاع.

  • قشر حسی‌پیکری مغز: مشارکت در پردازش محل، شدت و ویژگی‌های حسی درد.

  • اینسولا و قشر کمربندی قدامی: نقش در جنبه‌های هیجانی و ناخوشایند درد.

  • قشر پیش‌پیشانی: مشارکت در جنبه‌های شناختی درد و ارزیابی و تنظیم پاسخ به آن.

  • مسیرهای مهاری نزولی درد: تنظیم پیام‌های درد از طریق مسیرهایی که از مغز به سمت نخاع می‌روند و می‌توانند انتقال پیام‌های درد را مهار یا تقویت کنند.

این تغییرات لزوماً به معنای آسیب ساختاری در این نواحی نیستند، بلکه بیشتر به تغییر در عملکرد و ارتباط شبکه‌های عصبی دخیل در احساس و پردازش درد مربوط می‌شوند.

تغییر در عملکرد سیستم عصبی

درد نوسی‌ پلاستیک، نحوه پاسخ‌دهی سیستم عصبی به محرک‌های مرتبط با درد تغییر می‌کند. در نتیجه، سیستم عصبی ممکن است پیام‌های حسی را به شکلی متفاوت دریافت و پردازش کند و پاسخ دردناک افزایش‌یافته‌ای ایجاد شود.

افزایش حساسیت سیستم عصبی

یکی از ویژگی‌های مهم این نوع درد، افزایش حساسیت مسیرهای عصبی مرتبط با درد است. این وضعیت می‌تواند باعث شود محرک‌های خفیف یا حتی محرک‌هایی که معمولاً دردناک نیستند، درد ایجاد کنند.

  • آلودینیا (Allodynia): احساس درد در پاسخ به محرکی که معمولاً دردناک نیست؛ مانند تماس ملایم لباس با پوست.

  • هایپرآلژزی (Hyperalgesia): احساس درد شدیدتر از حد معمول در پاسخ به محرکی که ذاتاً دردناک است.

ایجاد درد بدون آسیب بافتی مشخص

درد نوسی‌ پلاستیک، ممکن است شدت درد با میزان آسیب بافتی قابل‌شناسایی تناسب نداشته باشد یا بررسی‌ها شواهد روشنی از آسیب بافتی یا ضایعه عصبی توضیح‌دهنده درد نشان ندهند. درد همچنین می‌تواند بدون محرک مشخص و به‌صورت خودبه‌خودی تجربه شود.

تفاوت با درد نوسی‌سپتیو و نوروپاتیک

درد نوسی‌ پلاستیک از نظر سازوکار ایجاد با دو نوع اصلی دیگر درد تفاوت دارد:

  • درد نوسی‌سپتیو : در اثر فعال‌شدن گیرنده‌های درد محیطی در پاسخ به آسیب یا تهدید آسیب بافتی ایجاد می‌شود.

  • درد نوروپاتیک : ناشی از ضایعه یا بیماری سیستم حسی‌پیکری است.

  • درد نوسی‌ پلاستیک : در اثر تغییر در نوسیسپشن ایجاد می‌شود، بدون آنکه شواهد روشنی از آسیب بافتی فعال‌کننده گیرنده‌های درد یا ضایعه سیستم حسی‌پیکری برای توضیح درد وجود داشته باشد.

سازوکارهای عصبی و سلولی مؤثر در درد نوسی‌پلاستیک

پژوهشگران سه سازوکار مهم را در حساس‌شدن سیستم عصبی و تغییر پردازش درد بررسی می‌کنند:

  • حساس‌شدن محیطی (Peripheral Sensitization): افزایش پاسخ‌دهی ساختارهای عصبی محیطی به محرک‌ها که می‌تواند حساسیت به درد را در نواحی مختلف بدن افزایش دهد.
  • حساس‌شدن مرکزی (Central Sensitization): افزایش پاسخ‌دهی نورون‌ها و مسیرهای پردازش درد در نخاع و مغز که ممکن است باعث تشدید پاسخ به محرک‌های دردناک یا حتی غیردردناک شود.
  • تغییر انعطاف‌پذیری سیناپسی (Synaptic Plasticity): تغییر در قدرت و نحوه ارتباط میان سلول‌های عصبی که می‌تواند بر انتقال و پردازش پیام‌های درد و تداوم حساسیت به آن تأثیر بگذارد.

علاوه بر این، تعامل سلول‌های غیرعصبی مانند سلول‌های گلیال و سلول‌های ایمنی با نورون‌ها نیز ممکن است در این فرایندها نقش داشته باشد. این تعاملات از طریق تغییر فعالیت سلول‌های عصبی و ترشح مواد پیام‌رسان می‌توانند بر حساسیت سیستم عصبی تأثیر بگذارند. با این حال، جزئیات این سازوکارها در درد نوسی‌پلاستیک هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است.

نقش سلول‌های غیرعصبی در ایجاد و تداوم درد نوسی‌ پلاستیک

نقش سلول‌های غیرعصبی در ایجاد و تداوم درد نوسی‌ پلاستیکدر کنار نورون‌ها، برخی سلول‌های غیرعصبی نیز ممکن است در تغییر عملکرد سیستم عصبی و افزایش حساسیت به درد نقش داشته باشند. این سلول‌ها شامل سلول‌های گلیال مانند میکروگلیا، آستروسیت‌ها و سلول‌های گلیال ماهواره‌ای و همچنین سلول‌های ایمنی مانند لنفوسیت‌های T و B، ماست‌سل‌ها و مونوسیت‌ها هستند.

بر اساس پژوهش‌های انجام‌شده، تعامل این سلول‌ها با نورون‌ها و ترشح مواد التهابی و پیام‌رسان‌های شیمیایی می‌تواند بر فعالیت مسیرهای عصبی و ارتباط بین نورون‌ها تأثیر بگذارد. این تغییرات ممکن است در حساس‌شدن سیستم عصبی محیطی و مرکزی و تغییر انعطاف‌پذیری سیناپسی نقش داشته باشند؛ فرایندهایی که در افزایش حساسیت به درد و تداوم آن مؤثرند.

با این حال، نقش دقیق سلول‌های غیرعصبی در ایجاد درد نوسی‌پلاستیک هنوز به‌طور کامل مشخص نشده و بخش قابل‌توجهی از شواهد موجود بر مطالعات آزمایشگاهی و پیش‌بالینی استوار است. بنابراین، این سازوکارها را باید از یافته‌های قطعی بالینی متمایز کرد

علائم درد نوسی‌ پلاستیک چیست؟

علائم درد نوسی‌ پلاستیکدرد نوسی‌ پلاستیک می‌تواند با الگوهای متفاوتی از درد و علائم همراه بروز کند. این درد گاهی در چند ناحیه بدن احساس می‌شود و ممکن است با حساسیت بیش‌ازحد به لمس یا فشار، خستگی، اختلال خواب و مشکلات تمرکز همراه باشد. شدت و نوع علائم در افراد مختلف متفاوت است و همیشه به یک ناحیه مشخص از بدن محدود نمی‌شود.

درد منتشر یا چندناحیه‌ای

یکی از ویژگی‌های درد نوسی‌ پلاستیک، احساس درد در چند ناحیه بدن است. درد ممکن است محدود به یک مفصل یا اندام نباشد و نواحی مختلفی مانند گردن، شانه‌ها، کمر، دست‌ها و پاها را درگیر کند.

حساسیت بیش‌ازحد به لمس و فشار

افزایش حساسیت سیستم عصبی می‌تواند باعث شود محرک‌های معمولی دردناک یا ناراحت‌کننده احساس شوند. برای مثال:

  • احساس درد هنگام لمس ملایم پوست

  • ناراحتی یا درد در اثر پوشیدن لباس تنگ

  • احساس درد شدیدتر هنگام فشار بر عضلات یا مفاصل

درد خودبه‌خودی یا بدون محرک مشخص

درد نوسی‌ پلاستیک ممکن است بدون آسیب یا محرک خارجی مشخص و به‌صورت خودبه‌خودی ایجاد شود. در برخی افراد نیز درد پس از فعالیت‌های معمول یا محرک‌های خفیف بروز می‌کند.

خستگی و کاهش انرژی

خستگی مداوم و احساس کمبود انرژی از علائم همراهی است که در برخی افراد مبتلا به درد نوسی‌ پلاستیک دیده می‌شود. این وضعیت می‌تواند انجام فعالیت‌های روزمره و حفظ توان جسمی را دشوار کند.

اختلال خواب

درد ممکن است باعث دشواری در به خواب رفتن، بیدارشدن‌های مکرر در طول شب یا خواب غیرترمیمی شود. از طرف دیگر، خواب نامناسب نیز می‌تواند حساسیت به درد را افزایش دهد و به تشدید علائم منجر شود.

مشکلات تمرکز و حافظه

برخی افراد علاوه بر درد، مشکلاتی در تمرکز، یادآوری اطلاعات و وضوح ذهنی تجربه می‌کنند. این وضعیت گاهی با عنوان «مه مغزی» (Brain Fog) شناخته می‌شود و می‌تواند فعالیت‌های ذهنی و روزمره را تحت تأثیر قرار دهد.

تشدید درد با فعالیت یا استرس

در برخی افراد، فعالیت بدنی، فشار روانی یا خستگی می‌تواند موجب افزایش شدت درد شود. این تشدید لزوماً به معنای ایجاد آسیب جدید در بافت‌ها نیست و ممکن است با تغییر در پاسخ‌دهی سیستم عصبی به محرک‌ها ارتباط داشته باشد.

بیماری‌ها و شرایط مرتبط با درد نوسی‌ پلاستیک

بیماری‌ها و شرایط مرتبط با درد نوسی‌ پلاستیکدرد نوسی‌ پلاستیک در برخی بیماری‌ها مانند فیبرومیالژیا نقش مهمی در ایجاد درد دارد، اما ممکن است در کنار درد نوسی‌سپتیو یا نوروپاتیک نیز بروز کند. برای مثال، در بیماری‌های اسکلتی‌عضلانی مزمن، ممکن است آسیب بافتی یا ضایعه عصبی اولیه وجود داشته باشد، اما با گذشت زمان تغییر در عملکرد سیستم عصبی و افزایش حساسیت به درد نیز به علائم بیمار اضافه شود.

بیماری‌ها و سندرم‌های مرتبط با درد نوسی‌ پلاستیک

  • سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)

  • سندرم درد مثانه (Bladder Pain Syndrome)

  • اختلالات مفصل گیجگاهی‌فکی (TMD)

  • سندرم درد مزمن لگن

بیماری‌ها و شرایط با سازوکار ترکیبی یا مختلط درد

در برخی بیماری‌ها، درد ممکن است حاصل ترکیبی از سازوکارهای نوسی‌سپتیو، نوروپاتیک و نوسی‌پلاستیک باشد. در این شرایط، مؤلفه نوسی‌پلاستیک می‌تواند در کنار آسیب بافتی، التهاب یا اختلال عملکرد سیستم عصبی در ایجاد و تداوم درد نقش داشته باشد.

  • آرتروز مفصل ران

  • درد مزمن گردن

  • درد مزمن پس از جراحی

  • سندرم درد منطقه‌ای پیچیده (CRPS)

  • برخی سردردهای مزمن، از جمله میگرن مزمن

نکته علمی: وجود این بیماری‌ها به‌تنهایی به معنای نوسی‌پلاستیک بودن درد نیست. میزان مشارکت هر سازوکار در بیماران مختلف متفاوت است و تشخیص آن به بررسی شرح حال، ویژگی‌های درد و معاینه بالینی نیاز دارد.

درد نوسی‌ پلاستیک چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک و اخذ شرح حالتشخیص درد نوسی‌ پلاستیک بر اساس بررسی شرح حال، ویژگی‌های درد و معاینه بالینی انجام می‌شود. برخلاف برخی بیماری‌های اسکلتی‌عضلانی یا عصبی، آزمایش خون یا تصویربرداری اختصاصی برای شناسایی این نوع درد وجود ندارد. پزشک با بررسی الگوی درد، علائم همراه و احتمال وجود آسیب بافتی یا ضایعه عصبی، سازوکارهای مؤثر در ایجاد درد را ارزیابی می‌کند.

بررسی شرح حال و ویژگی‌های درد

پزشک درباره محل، شدت، مدت و نحوه شروع درد سؤال می‌کند. برخی ویژگی‌ها می‌توانند احتمال وجود سازوکار نوسی‌پلاستیک را مطرح کنند:

  • درد مداوم یا طولانی‌مدت، معمولاً بیش از سه ماه

  • انتشار درد به چند ناحیه بدن یا تغییر محل آن

  • حساسیت بیش‌ازحد به لمس، فشار یا محرک‌های دیگر

  • همراهی درد با خستگی، اختلال خواب یا مشکلات تمرکز

  • تناسب نداشتن شدت درد با میزان آسیب بافتی قابل‌شناسایی

معاینه بالینی

معاینه با هدف بررسی حساسیت به درد، محدوده انتشار علائم و شناسایی نشانه‌های آسیب بافتی یا اختلال عملکرد عصبی انجام می‌شود. پزشک ممکن است موارد زیر را ارزیابی کند:

  • حساسیت پوست و بافت‌های عمقی به لمس و فشار

  • وجود آلودینیا و هایپرآلژزی

  • قدرت عضلات و رفلکس‌ها

  • حس سطحی و عمقی

  • دامنه حرکتی مفاصل و عملکرد عضلات

بررسی‌های آزمایشگاهی و تصویربرداری

آزمایش خون، رادیوگرافی، سونوگرافی یا ام آر آی MRI ممکن است بر اساس علائم و معاینه برای بررسی بیماری‌های زمینه‌ای درخواست شوند. این بررسی‌ها به شناسایی یا رد برخی علل احتمالی درد کمک می‌کنند؛ اما نتیجه طبیعی آن‌ها به‌تنهایی درد نوسی‌ پلاستیک را اثبات نمی‌کند.

معیارهای تشخیصی درد نوسی‌ پلاستیک

انجمن بین‌المللی مطالعه درد (IASP) و گروه ویژه درد اسکلتی‌عضلانی انجمن بین‌المللی مطالعه درد (IASP Musculoskeletal Pain Task Force) معیارهایی را برای شناسایی درد نوسی‌ پلاستیک احتمالی و قطعی پیشنهاد کرده‌اند.

در معیارهای درد نوسی‌ پلاستیک اسکلتی‌عضلانی، موارد زیر اهمیت دارند:

  • وجود درد مزمن یا عودکننده به مدت حداقل سه ماه

  • درد منتشر یا چندناحیه‌ای که با یک ساختار مشخص به‌خوبی توضیح داده نمی‌شود

  • توضیح‌پذیر نبودن کامل درد با سازوکار نوسی‌سپتیو یا نوروپاتیک

  • وجود سابقه حساسیت بیش‌ازحد به درد در ناحیه دردناک

  • همراهی با علائم دیگری مانند خستگی، اختلال خواب یا مشکلات شناختی

نکته: این معیارها برای ارزیابی درد نوسی‌ پلاستیک در شرایط اسکلتی‌عضلانی تدوین شده‌اند و نباید بدون توجه به نوع بیماری به تمام سندرم‌های درد تعمیم داده شوند. همچنین تشخیص درد نوسی‌ پلاستیک به معنای رد قطعی سازوکارهای نوسی‌سپتیو و نوروپاتیک نیست؛ زیرا این سازوکارها می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند.

درمان درد نوسی‌ پلاستیک چگونه انجام می‌شود؟

درمان درد نوسی‌ پلاستیکدرمان درد نوسی‌ پلاستیک معمولاً به رویکردی چندجانبه نیاز دارد؛ زیرا تغییر در عملکرد سیستم عصبی، حساسیت بیش‌ازحد به درد و عوامل جسمی و روان‌شناختی می‌توانند هم‌زمان در تداوم علائم نقش داشته باشند. هدف درمان، کاهش درد، بهبود عملکرد جسمی، افزایش تحمل فعالیت و ارتقای کیفیت زندگی است. برنامه درمانی بر اساس شرایط هر بیمار و بیماری‌های همراه تنظیم می‌شود و ممکن است شامل ورزش‌درمانی، آموزش، درمان‌های روان‌شناختی، دارودرمانی و روش‌های نوین تحریک عصبی باشد.

ورزش‌درمانی و فعالیت بدنی تدریجی

ورزش و فعالیت بدنی متناسب با توانایی بیمار یکی از بخش‌های مهم درمان است. ورزش می‌تواند به بهبود عملکرد جسمی، کاهش محدودیت حرکتی و افزایش تحمل فعالیت کمک کند. شروع تمرینات باید تدریجی باشد تا از تشدید بیش‌ازحد علائم جلوگیری شود.

روش‌های مناسب عبارت‌اند از:

  • تمرینات هوازی سبک مانند پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری ثابت
  • تمرینات تقویتی با شدت و حجم متناسب
  • تمرینات کششی و افزایش انعطاف‌پذیری
  • تمرینات تعادلی و عملکردی
  • افزایش تدریجی مدت و شدت فعالیت بر اساس پاسخ بیمار

آموزش بیمار و شناخت سازوکار درد

آموزش درباره نحوه ایجاد و تداوم درد می‌تواند به بیمار کمک کند تا ارتباط میان سیستم عصبی، حساسیت به درد و عوامل مؤثر بر علائم را بهتر درک کند. در این روش، توضیح داده می‌شود که شدت درد همیشه با میزان آسیب بافتی متناسب نیست و تجربه درد واقعی است، حتی اگر بررسی‌ها آسیب مشخصی را نشان ندهند.

درمان‌های روان‌شناختی و رفتاری

عوامل روان‌شناختی مانند اضطراب، ترس از حرکت و نگرانی مداوم درباره درد می‌توانند بر شدت علائم و محدودیت فعالیت تأثیر بگذارند. درمان‌های روان‌شناختی با هدف بهبود سازگاری با درد و کاهش رفتارهای اجتنابی به کار می‌روند.

  • درمان شناختی‌رفتاری (CBT)
  • درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)
  • آموزش مهارت‌های مقابله با درد
  • تمرین‌های آرام‌سازی و ذهن‌آگاهی

بهبود کیفیت خواب و مدیریت استرس

اختلال خواب و استرس می‌توانند حساسیت سیستم عصبی به درد را افزایش دهند. تنظیم برنامه خواب، فعالیت بدنی منظم، تمرین‌های آرام‌سازی و شناسایی عوامل استرس‌زا به بهبود وضعیت بیمار کمک می‌کنند. در صورت وجود اختلال خواب مشخص، ارزیابی و درمان آن نیز اهمیت دارد.

درمان دارویی

داروها ممکن است برای کاهش برخی علائم و بهبود عملکرد بیمار تجویز شوند. انتخاب دارو به نوع درد، علائم همراه، بیماری‌های زمینه‌ای و شرایط فرد بستگی دارد. برخی داروهای مورد استفاده در دردهای مزمن با سازوکار نوسی‌پلاستیک عبارت‌اند از:

  • دولوکستین (Duloxetine): از گروه مهارکننده‌های بازجذب سروتونین و نوراپی‌نفرین (SNRI) که ممکن است به کاهش درد و بهبود علائم همراه کمک کند.
  • آمی‌تریپتیلین (Amitriptyline): از داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای که در برخی بیماران برای کاهش درد و بهبود خواب استفاده می‌شود.
  • پرگابالین (Pregabalin): دارویی که ممکن است در برخی شرایط همراه با درد نوسی‌ پلاستیک، به‌ویژه در فیبرومیالژیا، تجویز شود.

این داروها برای همه بیماران مؤثر نیستند و انتخاب و تنظیم مقدار مصرف آن‌ها باید توسط پزشک انجام شود.

نورومدولاسیون و روش‌های نوین تحریک عصبی

نورومدولاسیون (Neuromodulation) به مجموعه روش‌هایی گفته می‌شود که با استفاده از تحریک الکتریکی یا مغناطیسی، فعالیت شبکه‌ها و مدارهای عصبی مرتبط با درد را تعدیل می‌کنند. این روش‌ها با هدف تغییر تحریک‌پذیری سیستم عصبی و کاهش حساسیت به درد، در برخی دردهای مزمن، به‌ویژه فیبرومیالژیا، مورد مطالعه قرار گرفته‌اند.

روش‌های مورد استفاده یا در حال بررسی عبارت‌اند از:

  • تحریک مغناطیسی مکرر مغز (rTMS): با ایجاد میدان مغناطیسی، نواحی مشخصی از قشر مغز، به‌ویژه قشر حرکتی، را تحریک می‌کند. این روش در کاهش درد فیبرومیالژیا شواهد امیدوارکننده‌ای دارد.
  • تحریک الکتریکی مستقیم فراجمجمه‌ای (tDCS): با استفاده از جریان الکتریکی ضعیف از طریق الکترودهای قرارگرفته روی سر، تحریک‌پذیری قشر مغز را تعدیل می‌کند.
  • تحریک الکتریکی عصب از راه پوست (TENS): جریان الکتریکی را از طریق الکترودهای پوستی به اعصاب محیطی منتقل می‌کند و ممکن است در برخی بیماران به کاهش موقت درد کمک کند.
  • تحریک عصب واگ (VNS): با تحریک عصب واگ، مسیرهای عصبی مرتبط با تنظیم فعالیت سیستم عصبی را هدف قرار می‌دهد. کاربرد آن درد نوسی‌ پلاستیک همچنان در مرحله بررسی است.
  • نوروفیدبک (Neurofeedback): با ارائه بازخورد از فعالیت مغزی، به فرد کمک می‌کند الگوهای مشخصی از فعالیت مغز را تنظیم کند. اثربخشی آن در دردهای مزمن هنوز به مطالعات بیشتری نیاز دارد.
  • تحریک طناب نخاعی (SCS): با استفاده از الکترودهای کاشته‌شده در نزدیکی طناب نخاعی، فعالیت مسیرهای عصبی مرتبط با درد را تعدیل می‌کند. این روش بیشتر در برخی دردهای مزمن مقاوم، به‌ویژه دردهای نوروپاتیک منتخب، کاربرد دارد و درمان معمول درد نوسی‌ پلاستیک محسوب نمی‌شود.

در میان این روش‌ها، تحریک مغناطیسی مکرر مغز (rTMS) و تحریک الکتریکی مستقیم فراجمجمه‌ای (tDCS) برای درد مرتبط با فیبرومیالژیا شواهد بالینی امیدوارکننده‌تری دارند. بااین‌حال، میزان اثربخشی و دوام اثر این روش‌ها متفاوت است و هیچ‌یک را نمی‌توان درمان قطعی درد نوسی‌ پلاستیک دانست.

درمان بیماری‌ها و مشکلات همراه

گاهی درد نوسی‌ پلاستیک در کنار آرتروز، آسیب بافتی، درد نوروپاتیک یا سایر بیماری‌های مزمن وجود دارد. در این شرایط، درمان مشکلات زمینه‌ای و سازوکارهای دیگر درد نیز اهمیت دارد. برای مثال، کنترل التهاب مفصل یا درمان ضایعه عصبی می‌تواند بخشی از برنامه درمانی باشد، حتی اگر به‌تنهایی برای رفع تمام درد کافی نباشد.

توان‌بخشی چندرشته‌ای

در بیمارانی که درد مزمن باعث محدودیت قابل‌توجه در فعالیت‌های روزمره شده است، همکاری متخصص طب فیزیکی و توان‌بخشی، فیزیوتراپیست، روان‌شناس و سایر متخصصان مرتبط می‌تواند مفید باشد. در این رویکرد، درمان جسمی، آموزش، حمایت روان‌شناختی و مدیریت فعالیت‌ها در قالب یک برنامه هماهنگ دنبال می‌شوند.

نکته مهم اینکه در حال حاضر داروی اختصاصی و واحدی برای درمان درد نوسی‌ پلاستیک وجود ندارد. پاسخ به داروها و روش‌های تحریک عصبی در افراد مختلف متفاوت است و این مداخلات معمولاً بخشی از برنامه جامع درمان محسوب می‌شوند، نه جایگزین ورزش‌درمانی، آموزش و سایر مداخلات توان‌بخشی.

چه زمانی برای درد نوسی‌ پلاستیک به پزشک مراجعه کنیم؟

تسکین و کاهش درداگر درد برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، به نواحی مختلف بدن گسترش یابد یا با علائمی مانند خستگی، اختلال خواب و کاهش توانایی انجام فعالیت‌های روزمره همراه باشد، ارزیابی پزشکی ضروری است. تشخیص سازوکارهای مؤثر در ایجاد درد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ممکن است درد نوسی‌ پلاستیک در کنار مشکلات بافتی یا آسیب‌های عصبی وجود داشته باشد و به بررسی و درمان هم‌زمان نیاز داشته باشد.

همچنین بروز علائمی مانند ضعف پیشرونده عضلات، اختلال جدید در کنترل ادرار یا مدفوع، تب یا کاهش وزن غیرقابل‌توضیح نیازمند بررسی سریع پزشکی است و نباید بدون ارزیابی به درد نوسی‌ پلاستیک نسبت داده شود.

مراجعه به متخصص طب فیزیکی و توان‌بخشی

متخصص طب فیزیکی و توان‌بخشی می‌تواند با بررسی شرح حال، معاینه اسکلتی‌عضلانی و عصبی و ارزیابی عملکرد بیمار، سازوکارهای احتمالی درد را شناسایی کند. این متخصص همچنین می‌تواند برنامه‌ای متناسب با شرایط بیمار شامل ورزش‌درمانی، توان‌بخشی، آموزش مدیریت درد و درمان‌های دارویی تنظیم کند.

نقش متخصص درد و سایر پزشکان مرتبط

در موارد درد مزمن و مقاوم به درمان، مراجعه به متخصص درد می‌تواند برای ارزیابی روش‌های تکمیلی درمان و مداخلات تخصصی مفید باشد. در صورت وجود بیماری‌های همراه نیز ممکن است همکاری متخصصان روماتولوژی، مغز و اعصاب، ارتوپدی یا سایر رشته‌های پزشکی برای تشخیص و درمان دقیق‌تر ضروری باشد.

سخن پایانی

درد نوسی‌ پلاستیک یکی از سازوکارهای مهم ایجاد درد مزمن است که در اثر تغییر در نحوه عملکرد سیستم عصبی و پاسخ‌دهی آن به محرک‌ها ایجاد می‌شود. این نوع درد ممکن است به‌تنهایی یا در کنار دردهای نوسی‌سپتیو و نوروپاتیک وجود داشته باشد و با علائمی مانند درد منتشر، حساسیت بیش‌ازحد به محرک‌ها، خستگی و اختلال خواب همراه شود.

تشخیص دقیق سازوکارهای مؤثر در ایجاد درد، برای انتخاب روش درمان مناسب اهمیت دارد. درمان معمولاً به رویکردی چندجانبه شامل ورزش‌درمانی، آموزش بیمار، درمان‌های روان‌شناختی، دارودرمانی و در موارد منتخب روش‌های تحریک عصبی نیاز دارد. هدف اصلی، کاهش درد، بهبود عملکرد و افزایش کیفیت زندگی بیمار است.

دکتر اسماعیل نوریمشاهده نوشته ها

Avatar for دکتر اسماعیل نوری

دانش آموخته دوره تخصص طب فیزیکی و توانبخشی در دانشگاه علوم پزشکی ایران، با 18 سال تجربه بالینی و مطب

بدون نظر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *