انواع آرتروز

آرتروز تخریب غضروف پوشاننده مفاصل است و انواع آرتروز بر اساس وجود یا عدم وجود یک علت شناخته شده به نوع اولیه یا ثانویه طبقه بندی می‌شود. استئوآرتریت شایع ترین شکل آرتریت است، و می تواند هر مفصلی را درگیر کند، اما اغلب دست ها، زانو ها، لگن، گردن و کمر را درگیر می کند. آرتروز را می توان بر اساس محل ایجاد و درد نیز طبقه بندی کرد. کلمات استئوآرتریت و آرتروز معادل و مترادف هم هستند.

انواع آرتروز

دو نوع اصلی استئوآرتریت یا آرتروز

دو نوع اصلی استئوآرتریت بر اساس علت آن نوع اولیه و ثانویه است. استئوآرتریت اولیه بدون هیچ دلیل زمینه ای واضحی ایجاد می شود، اما با عواملی مانند سن، چاقی، آسیب مفاصل و غیره مرتبط است. استئوآرتریت ثانویه به دلیل یک بیماری یا آسیب زمینه ای ایجاد می شود که مفصل را تحت تأثیر قرار می دهد.

آرتروز اولیه شایع ترین شکل استئوآرتریت است و در درجه اول به ساییدگی طبیعی در مفاصل نسبت داده می شود که در طول زمان رخ می دهد و معمولاً با افزایش سن همراه است. هر چه فرد طولانی‌ تر از مفاصل خود استفاده کند، احتمال ابتلا به این شکل از استئوآرتریت افزایش می‌ یابد و سن به مهم‌ ترین عامل خطر برای استئوآرتریت اولیه تبدیل می‌شود. به طور کلی، آرتروز اولیه در حدود سن 55 یا 60 سالگی شروع می شود و می تواند مفاصل خاص یا مفاصل متعدد را تحت تاثیر قرار دهد.

در مقابل، آرتروز ثانویه ناشی از شرایط مختلفی است که غضروف را تغییر می دهند، مانند ضربه، مشکلات مادرزادی مفصل، اختلالات متابولیک، عفونت ها و بیماری هایی مانند آرتریت روماتوئید و نقرس. این نوع استئوآرتریت در افراد جوان تر، حدود 45 تا 50 سال رخ می دهد.

 انواع آرتروز نسبت به محل ایجاد و درد آن 

از نظر محل درگیری، آرتروز زانو بسیار شایع است و تقریباً در بسیاری از افراد بعد از میانسالی دیده می‌شود، مخصوصاً وقتی عوامل خطر مثل اضافه وزن، فعالیت سنگین تکراری یا آسیب قبلی زانو وجود داشته باشد. در آرتروز زانو معمولاً درد با راه رفتن، ایستادن طولانی، بالا رفتن از پله و نشستن طولانی تشدید می‌شود و فرد ممکن است احساس کند زانو “گرفتگی” دارد. خشکی صبحگاهی معمولاً کوتاه‌ مدت است (مثلاً چند دقیقه) و با شروع حرکت بهتر می‌شود. در برخی افراد، صدا دادن زانو، احساس خالی کردن زانو یا محدودیت حرکت هم ممکن است دیده شود.

آرتروز لگن معمولاً با درد در ناحیه کشاله ران یا باسن شروع می‌شود و این درد ممکن است به سمت جلوی ران یا گاهی تا زانو تیر بکشد. چون مفصل لگن نقش مهمی در راه رفتن دارد، آرتروز لگن می‌تواند خیلی زود بر کیفیت زندگی اثر بگذارد؛ به‌ خصوص در کارهایی مثل بلند شدن از زمین، نشستن طولانی، یا راه رفتن روی سطوح ناهموار. بعضی افراد متوجه کاهش دامنه حرکت لگن می‌شوند، مثلاً چرخیدن پا یا خم کردن مفصل سخت‌ تر می‌شود. اگر درگیری شدید باشد، درد ممکن است شب‌ ها نیز بیشتر شود و خواب را مختل کند.

آرتروز ستون فقرات می‌ تواند در ناحیه گردن یا کمر ایجاد شود. درگیری گردن معمولاً با درد گردن، خشکی و گاهی تشدید درد هنگام چرخاندن یا خم کردن سر همراه است. درگیری کمر هم می‌تواند با درد کمر، گرفتگی عضلات اطراف و تشدید درد با ایستادن یا فعالیت طولانی همراه شود. نکته مهم این است که در برخی موارد، تغییرات مفصلی ستون فقرات ممکن است باعث تحریک یا فشار به ریشه‌ های عصبی شود و علائمی مثل گزگز، بی‌ حسی یا تیر کشیدن درد به دست یا پا ایجاد کند. بنابراین بررسی دقیق علائم عصبی و معاینه پزشک اهمیت زیادی دارد.

آرتروز دست و انگشتان از انواع رایج آرتروز است و می‌تواند مفصل‌های انگشت را درگیر کند. در این حالت، ممکن است برجستگی‌های استخوانی به‌وجود بیاید، درد با گرفتن اشیا یا انجام کارهای ظریف بیشتر شود و مفصل‌ها کمی کج یا سفت شوند. دو الگوی کلاسیک در انگشتان مطرح می‌شوند: یکی در مفصل انتهایی انگشتان (گاهی به شکل گره‌ها) و دیگری در مفصل میانی انگشتان. بعضی افراد صرفاً تغییر شکل خفیف و ناراحتی دارند، اما در بعضی موارد التهاب بیشتر می‌شود و درد و خشکی قابل توجه‌تر است.

نوع خاص‌ تر و نسبتاً شدیدتر از آرتروز، آرتروز فرسایشی است. این نوع بیشتر در زنان، به‌ خصوص در سنین بالاتر دیده می‌ شود و معمولاً مفاصل کوچک دست را درگیر می‌ کند. برخلاف آرتروز معمولی که بیشتر مکانیکی و فرسایشی است، در آرتروز فرسایشی ممکن است التهاب واضح‌ تر باشد و تخریب مفصل در تصاویر رادیولوژی سریع‌ تر به چشم بیاید. علائم می‌ تواند شامل درد بیشتر، تورم یا حساسیت مفصل و گاهی بدتر شدن نسبتاً سریع‌ تر نسبت به آرتروز معمولی باشد.

علائم آرتروز

علائم آرتروز معمولاً به تدریج ظاهر می‌ شوند و بسته به مفصل درگیر و شدت بیماری، می‌ توانند متفاوت باشند. اما شایع‌ ترین علائمی که افراد تجربه می‌ کنند عبارتند از:

• درد مفصل: این شایع‌ ترین علامت است. درد معمولاً با فعالیت و حرکت مفصل بدتر می‌ شود و با استراحت بهبود می‌ یابد. در مراحل پیشرفته‌ تر، ممکن است درد حتی در زمان استراحت یا شب‌ ها هم وجود داشته باشد. محل درد بستگی به مفصل درگیر دارد (مثلاً زانو، لگن، دست، ستون فقرات).

• خشکی مفصل: خشکی معمولاً بعد از دوره‌ های استراحت، به‌ خصوص در صبح هنگام بیدار شدن، احساس می‌ شود. این خشکی اغلب کوتاه مدت است مثلاً چند دقیقه تا نیم ساعت و با حرکت دادن مفصل کم‌ کم برطرف می‌ شود. در مراحل پیشرفته‌ تر، خشکی ممکن است طولانی‌ تر شود و حرکت مفصل را محدود کند.

• کاهش دامنه حرکت: با گذشت زمان و پیشرفت آرتروز، غضروف مفصل آسیب دیده و ممکن است استخوان‌ ها به هم نزدیک‌ تر شوند یا استخوان‌ های اضافی (استئوفیت) رشد کنند. این تغییرات باعث می‌ شوند که مفصل نتواند به‌ طور کامل خم یا باز شود و دامنه حرکتی آن کاهش یابد. این موضوع می‌ تواند در فعالیت‌ های روزمره مانند بالا رفتن از پله، نشستن و برخاستن، یا پوشیدن لباس مشکل ایجاد کند.

• صدا دادن مفصل : برخی افراد هنگام حرکت دادن مفصل آسیب‌ دیده، احساس یا صدای خرد شدن، ساییدگی یا کلیک می‌ شنوند. این صدا معمولاً ناشی از ساییدگی سطح غضروف یا گیر افتادن اجسام کوچک در مفصل است. اگر این صدا با درد همراه باشد، اهمیت بیشتری پیدا می‌ کند.

• تورم (گاهی اوقات): در برخی موارد، به‌ خصوص اگر التهاب خفیفی در مفصل وجود داشته باشد، ممکن است مفصل کمی متورم شود. این تورم معمولاً نسبت به التهاب مفاصل در بیماری‌ هایی مانند آرتریت روماتوئید، خفیف‌ تر است.

• حساسیت به لمس: ناحیه اطراف مفصل ممکن است هنگام لمس یا فشار دادن، دردناک باشد.

• تغییر شکل مفصل (در مراحل پیشرفته): در موارد شدید و طولانی‌ مدت آرتروز، به‌ خصوص در مفاصل کوچک دست و پا، ممکن است تغییر شکل قابل مشاهده‌ ای در مفصل ایجاد شود مانند برجستگی‌ های استخوانی در انگشتان.

علائم هشدار دهنده 

• درد مفصل شدید که با استراحت بهبود نمی‌ یابد.
• درد مفصل که به طور ناگهانی شروع شده و بسیار شدید است به‌ خصوص پس از یک ضربه.
• ناتوانی در حرکت دادن مفصل.
• وجود قرمزی، گرما یا تورم شدید و ناگهانی در اطراف مفصل که می‌تواند نشانه عفونت یا نوع دیگری از التهاب مفصل باشد.
• علائم عصبی همراه با درد گردن یا کمر مانند بی‌ حسی، گزگز یا ضعف در دست‌ ها یا پاها.

دلایل آرتروز

دلایل بروز آرتروز (استئوآرتریت) ترکیبی از عوامل زیستی، مکانیکی و محیطی هستند. در واقع آرتروز نتیجه فرسایش تدریجی مفصل و اختلال در تعادل بین ساخت و تخریب غضروف است. این فرسایش ممکن است به علت افزایش سن، فشار زیاد بر مفصل، آسیب‌ های قبلی یا عوامل ژنتیکی رخ دهد.

افزایش سن

مهم‌ ترین و شایع‌ ترین علت آرتروز، پیری و افزایش سن است. با بالا رفتن سن، سلول‌های غضروف توانایی ترمیم خود را از دست می‌دهند و تولید مواد ضروری برای حفظ خاصیت ارتجاعی و انعطاف غضروف کاهش می‌یابد. همچنین مایع سینوویال (مایع لغزنده‌کننده مفصل) کمتر و غلیظ‌تر می‌شود، در نتیجه حرکت استخوان‌ها روی هم باعث ساییدگی بیشتر می‌گردد. این فرایند معمولاً آرام و تدریجی است و از حدود ۴۰ سالگی به‌تدریج شدت پیدا می‌کند.

عوامل ژنتیکی

در برخی افراد، استعداد ژنتیکی وجود دارد که ساختار غضروف یا عملکرد سلول‌های آن ضعیف‌تر از حد معمول است. این افراد ممکن است حتی بدون اضافه وزن یا آسیب خاص، دچار آرتروز زودرس شوند. مطالعات نشان داده‌اند که ژن‌های مرتبط با ساخت کلاژن نوع II (جزء اصلی غضروف) و مواد بین‌سلولی می‌توانند در این زمینه نقش داشته باشند. در خانواده‌هایی که آرتروز شایع است، احتمال ابتلای نسل‌های بعدی نیز بالاتر است.

اضافه وزن و چاقی

وزن زیاد یکی از عوامل مهم و قابل اصلاح آرتروز است. اضافه وزن باعث افزایش فشار مکانیکی بر مفصل‌های تحمل‌کننده وزن، به‌ویژه زانو، لگن و ستون فقرات می‌شود. برای مثال، هر یک کیلوگرم اضافه وزن می‌تواند تا ۴ کیلوگرم فشار بیشتر بر مفصل زانو هنگام راه رفتن وارد کند. علاوه بر اثر مکانیکی، چربی‌های بدن می‌توانند مواد التهاب‌زا (سیتوکین‌ها) ترشح کنند که بر سلامت غضروف اثر منفی می‌گذارند. به همین دلیل کاهش وزن حتی چند کیلوگرم، تأثیر قابل توجهی در کاهش درد و جلوگیری از پیشرفت آرتروز دارد.

آسیب‌ های مفصلی

هر نوع ضربه یا آسیب قدیمی به مفصل، مانند شکستگی، دررفتگی، پارگی رباط یا منیسک، می‌تواند زمینه‌ساز آرتروز ثانویه باشد. این نوع معمولاً به نام آرتروز پس از ضربه شناخته می‌شود. همچنین افرادی که مفصل خاصی را بیش از حد در فعالیت‌های شغلی یا ورزشی استفاده می‌کنند (مثل کارگران ساختمانی، ورزشکاران، یا کسانی که طولانی‌مدت زانوهایشان را خم می‌کنند) بیشتر در معرض آسیب تدریجی غضروف هستند.

ناهنجاری‌ های مفصل و استخوان

در برخی افراد، شکل مفصل یا نحوه قرارگیری استخوان‌ها از ابتدا طبیعی نیست (مثلاً پای پرانتزی یا ضربدری، دررفتگی مادرزادی لگن یا صاف بودن کف پا). این مشکلات باعث می‌شوند فشار به‌طور مساوی توزیع نشود و بخش خاصی از مفصل زودتر دچار تخریب شود. درمان زودهنگام یا اصلاح مکانیکی (مثل استفاده از ارتز یا کفش مناسب) می‌تواند روند آسیب را تا حد زیادی کند کند.

بیماری‌ های متابولیک و التهابی

برخی بیماری‌ها مثل نقرس، هموکروماتوز (تجمع آهن در بدن)، دیابت یا روماتیسم مفصلی می‌توانند باعث تغییرات متابولیکی یا التهابی در مفصل شوند. این تغییرات، ساختار غضروف را تضعیف می‌کنند و زمینه آرتروز ثانویه را فراهم می‌سازند. در این موارد، درمان بیماری زمینه‌ای برای جلوگیری از پیشرفت آرتروز بسیار مهم است.

جنسیت و هورمون‌ ها

آرتروز در زنان بیشتر از مردان دیده می‌شود، به‌ویژه پس از دوران یائسگی. کاهش سطح استروژن پس از یائسگی ممکن است در کاهش متابولیسم غضروف و ضعف استخوان‌ها نقش داشته باشد. همچنین برخی مطالعات نشان می‌دهند که تغییرات هورمونی می‌تواند بر ترکیب مایع مفصلی و قابلیت ترمیم بافت تأثیر بگذارد.

سبک زندگی

بی‌تحرکی طولانی‌مدت، نشستن زیاد، تغذیه نامناسب (به‌ویژه کمبود ویتامین D، کلسیم و اسیدهای چرب امگا-۳)، مصرف دخانیات، و استرس مزمن می‌توانند در تضعیف بافت مفصلی و افزایش خطر آرتروز نقش داشته باشند. فعالیت‌های متعادل بدنی مانند پیاده‌روی، شنا و تمرینات کششی می‌توانند به پیشگیری از آرتروز کمک کنند.

به صورت خلاصه، آرتروز معمولاً نتیجهٔ چند عامل هم‌زمان است یعنی ترکیب سن، وزن، ژنتیک، نوع شغل و آسیب‌های قبلی. آگاهی از این عوامل به فرد کمک می‌کند تا با پیشگیری (ورزش مناسب، حفظ وزن، رعایت وضعیت بدن در کار) روند فرسایش را کند نماید و از پیشرفت بیماری جلوگیری کند.

جلوگیری از ایجاد انواع آرتروز

برای جلوگیری یا حداقل کند کردن پیشرفت انواع آرتروز، بهترین رویکرد معمولاً ترکیبی از کنترل وزن، تمرین درست، کاهش فشار مکانیکی، و رسیدگی به عوامل زمینه‌ ای است.

حفظ وزن مناسب

اگر اضافه وزن دارید، کاهش حتی مقدار کم وزن می‌تواند فشار روی مفصل‌ های تحمل‌ کننده وزن مثل زانو و لگن را کم کند. این کار هم از نظر مکانیکی مفید است (فشار کمتر) و هم از نظر التهابی (کاهش التهاب متابولیک).

ورزش منظم و هدفمند

ورزش درست یکی از مؤثرترین روش‌ هاست. معمولاً بهترین تمرکز روی موارد زیر است.

• تقویت عضلات اطراف مفصل (مثلاً عضلات ران برای زانو): چون عضله مثل “کمربند محافظ” عمل می‌کند و فشار مستقیم به غضروف کمتر می‌شود.
• تمرینات کم‌فشار مثل پیاده‌روی، شنا و دوچرخه ثابت.
• تمرینات انعطاف و کشش ملایم برای جلوگیری از خشکی و افزایش دامنه حرکت.

اصلاح الگوی حرکت و سبک زندگی روزمره

برخی عادت‌ ها فشار را زیاد می‌ کنند.

• نشستن طولانی یا وضعیت‌ های نامناسب (مثلاً قوز طولانی)
• بلند کردن بار با روش اشتباه
• زانو زدن طولانی
• خم‌ کردن زیاد زانو
• بالا پایین رفتن زیاد از پله بدون آمادگی عضلانی

با اصلاح این موارد مثلاً تقسیم کار، استراحت‌ های کوتاه، استفاده از تکیه‌ گاه می‌ توان ریسک را کم کرد.

گرم‌ کردن و مراقبت قبل از فعالیت

قبل از شروع ورزش یا کار سنگین، گرم‌ کردن ۵ تا ۱۰ دقیقه‌ ای به مفصل کمک می‌ کند تا با فشار ناگهانی درگیر نشود و آسیب‌ های ریز کمتر شود.

کفش مناسب و وسایل کمکی در صورت نیاز

کفش نامناسب می‌ تواند فشار توزیع‌ شده روی زانو و مچ را به هم بزند. اگر صافی کف پا یا ناهنجاری دارید، گاهی کفی طبی، ارتز یا کفش استاندارد کمک می‌ کند. در صورت درد، گاهی بریس یا زانوبند طبی به کاهش فشار کمک می‌ کند به‌ خصوص در فعالیت‌ های روزمره، اما دائمی و بدون بررسی پزشک متخصص توصیه نمی‌ شود.

پیشگیری و درمان آسیب‌ های قبلی

آسیب‌ های مفصلی مثل ضربه، پارگی رباط، آسیب منیسک می‌ توانند زمینه آرتروز ثانویه را فراهم کنند، پس اگر سابقه آسیب یا درد بعد از تروما دارید موارد زیر را رعایت کنید.

• ارزیابی پزشکی به‌ موقع مهم است
• جلسات فیزیوتراپی منظم 
• پیشگیری های لازم روزمره

هدف موارد بالا بازگرداندن تعادل عضلانی و اصلاح مکانیک مفصل است.

کنترل بیماری‌ های زمینه‌ ای

اگر بیماری‌ هایی مثل نقرس، دیابت، مشکلات متابولیک یا التهاب‌ های مفصلی دارید، کنترل و درمان‌ شان از پیشرفت تخریب غضروف جلوگیری می‌ کند یا حداقل سرعت آن را کم می‌ کند.

تغذیه و سبک زندگی

هیچ غذای جادویی برای جلوگیری کامل وجود ندارد، اما رژیم سالم کمک‌ کننده است.

• کاهش مصرف قند های ساده و غذا های فرآوری‌ شده
• مصرف کافی پروتئین و سبزیجات
• در صورت کمبود ویتامین D، اصلاح آن با نظر پزشک
• پرهیز از سیگار
• خواب کافی و کاهش استرس

سخن پایانی