بیماری و سندرم مفصل فاست

سندرم مفصل فاست از علل شایع کمردرد و گردن‌درد است که به دلیل اختلال عملکرد مفاصل فاست ایجاد می‌شود و معمولاً با درد، خشکی و گاهی قفل شدن کمر یا گردن همراه است. ستون فقرات علاوه بر مهره‌ها و دیسک‌های بین مهره‌ای، دارای مجموعه‌ای از مفاصل کوچک در پشت هر مهره است که به آن‌ها مفاصل فاست (Facet joints) گفته می‌شود.

مفاصل فاست، مفاصل کوچکی هستند که از اتصال زائده‌های مفصلی مهره‌های مجاور تشکیل شده و همراه با دیسک‌های بین‌مهره‌ای، ثبات و حرکت کنترل‌شده ستون فقرات را فراهم می‌کنند. زمانی که این مفاصل به دلیل آرتروز، فرسودگی، آسیب یا اختلال عملکرد به منبع درد تبدیل شوند، سندرم مفصل فاست یا بیماری مفصل فاست ایجاد می‌شود.

اگر با علائم و ویژگی‌های سندرم مفصل فاست آشنا نباشیم، احتمال دارد درد ناشی از آن با دیسک کمر یا سایر اختلالات ستون فقرات اشتباه گرفته شود. در این مقاله با علائم، علل، روش‌های تشخیص و درمان سندرم مفصل فاست آشنا می‌شوید.

ستون فقرات چه مفاصلی دارد؟

ستون فقرات از مجموعه‌ای از مفاصل تشکیل شده است که در کنار یکدیگر، حرکت، انعطاف‌پذیری و پایداری ستون فقرات را فراهم می‌کنند. مهم‌ترین مفاصل ستون فقرات عبارت‌اند از:

• دیسک‌های بین‌مهره‌ای: مفاصل غضروفی که بین جسم مهره‌ها قرار دارند و وظیفه جذب ضربه، تحمل فشار و ایجاد انعطاف‌پذیری ستون فقرات را بر عهده دارند.
• مفاصل فاست (Facet Joints): مفاصل سینوویالی کوچکی که در قسمت پشتی مهره‌ها قرار گرفته‌اند و حرکت مهره‌ها را هدایت و کنترل کرده، از حرکات بیش از حد جلوگیری می‌کنند و در حفظ پایداری ستون فقرات نقش مهمی دارند.

آسیب یا فرسودگی هر یک از این مفاصل می‌تواند موجب کمردرد یا گردن‌درد شود، اما در سندرم مفصل فاست، منشأ اصلی درد، مفاصل فاست هستند.

مفصل فاست چیست؟

مفصل فاست (Facet Joint) یکی از مفاصل کوچک ستون فقرات است که در قسمت خلفی مهره‌ها قرار دارد. هر مفصل فاست از اتصال زائده مفصلی تحتانی یک مهره با زائده مفصلی فوقانی مهره مجاور تشکیل می‌شود. این مفاصل در کنار دیسک‌های بین‌مهره‌ای، حرکت طبیعی و کنترل‌شده ستون فقرات را امکان‌پذیر کرده و با حفظ پایداری مهره‌ها، از حرکات بیش از حد و آسیب به ستون فقرات جلوگیری می‌کنند.

سطوح مفاصل فاست با غضروف پوشیده شده و درون یک کپسول مفصلی قرار دارند که حاوی مایع مفصلی است. به همین دلیل، این مفاصل نیز مانند سایر مفاصل بدن می‌توانند در اثر افزایش سن، آرتروز، آسیب یا فشارهای مکرر دچار التهاب، فرسایش و درد شوند و در نهایت زمینه‌ساز سندرم مفصل فاست شوند.

علت ایجاد سندرم مفصل فاست

شایع ترین علت بیماری مفصل فاست، فرسایش بافتی ستون فقرات است که به عنوان آرتروز نیز شناخته می شود. سایر علل بیماری مفصل فاست شامل ضربه ثانویه به آسیب یا فعالیت های ورزشی است. شرایط التهابی مانند آرتریت روماتوئید و اسپوندیلیت آنکیلوزان نیز ممکن است به التهاب سینوویوم کمک کنند. در رفتگی مفاصل فاست به دلیل سرخوردگی مهره نیز می تواند در ایجاد بیماری مفصل فاست نقش داشته باشد.

مکانیسم ها و علل کلی شامل :

• سن، وقتی که سن بالا می رود غضروف بین مفصل هم دچار تحلیل یا فراسایش بافتی می شود.
• افزایش وزن، حرکت های تکراری، آسیب دیدگی، قرار گرفتن بدن در وضعیت نامناسب عواملی هستند که باعث می شود
• حرکت مفصل تغییر کند و منجر به ایجاد درد شود.
• بیماری های خود ایمنی مثل روماتیسم
• فشار و ضربه؛ انجام کارها و فعالیت های سنگین به طور مکرر

این بیماری هم در آقایان و هم خانم ها دیده می شود و همچنین افرادی بین سنین چهل تا هفتاد سال بیشتر دیده می شود  همچنین افرادی که دچار آرتروز هستند بیشتر در خطر این بیماری هستند.

چند علت شایع درد مفاصل فاست

• التهاب و تورم مفصل
• گرفتگی عضلات
• ساییدگی عضلات مفصلی و آرتروز مفاصل
• چسبندگی و کوتاه بودن کپسول بین مفصلی

علائم بیماری مفصل فاست

علائم بیماری مفصل فاست بسته به اینکه مفاصل فاست گردن یا کمر درگیر باشند، متفاوت است. با این حال، درد معمولاً ماهیت مکانیکی دارد؛ یعنی با برخی حرکات و وضعیت‌های خاص تشدید و با استراحت نسبی کاهش می‌یابد.

شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:

علائم سندرم مفصل فاست کمر

• درد موضعی یا نواری در ناحیه کمر
• تشدید درد هنگام ایستادن طولانی‌مدت یا تغییر وضعیت بدن پس از مدتی بی‌حرکتی
• درد هنگام صاف کردن کمر پس از خم شدن یا خم کردن کمر به عقب
• انتشار درد به باسن، کشاله ران یا ران‌ها (معمولاً نه تا زیر زانو)
• حساسیت و درد هنگام لمس ناحیه کمر
• احساس خشکی یا قفل شدن کمر، به‌ویژه پس از استراحت
• کاهش موقت درد با استفاده از گرما
• تشدید درد در هوای سرد و مرطوب در برخی بیماران
• احساس ضعف یا خستگی عضلات اطراف کمر

علائم سندرم مفصل فاست گردن

• درد موضعی در گردن که با چرخاندن یا خم کردن سر تشدید می‌شود
• انتشار درد به شانه‌ها، قسمت فوقانی پشت یا بین دو کتف
• خشکی و کاهش دامنه حرکتی گردن
• احساس گیر کردن یا قفل شدن گردن
• درد یا حساسیت هنگام لمس مفاصل گردن
• تشدید درد پس از ثابت نگه داشتن سر برای مدت طولانی، مانند کار با رایانه یا مطالعه
• کاهش موقت درد با گرما یا استراحت

تفاوت علائم سندرم مفصل فاست با دیسک ستون فقرات

سندرم مفصل فاست و دیسک ستون فقرات هر دو از علل شایع کمردرد و گردن‌درد هستند، اما منشأ درد و الگوی علائم آن‌ها با یکدیگر تفاوت دارد. در سندرم مفصل فاست، درد معمولاً از خود مفصل ایجاد شده و بیشتر با حرکات خاص ستون فقرات تشدید می‌شود، در حالی که در بیماری دیسک، درد اغلب به دلیل فشار بر ریشه‌های عصبی ایجاد شده و با علائم عصبی همراه است.

آشنایی با این تفاوت‌ها می‌تواند به تشخیص زودتر بیماری کمک کند، هرچند تشخیص قطعی تنها با معاینه پزشک و در صورت نیاز تصویربرداری امکان‌پذیر است.

تفاوت‌های مهم علائم سندرم مفصل فاست و دیسک ستون فقرات:

• درد در سندرم مفصل فاست معمولاً موضعی است، اما در دیسک ستون فقرات اغلب در مسیر عصب انتشار می‌یابد.
• درد مفصل فاست با ایستادن طولانی، خم شدن به عقب و چرخش ستون فقرات تشدید می‌شود، در حالی که درد دیسک معمولاً با خم شدن به جلو، نشستن طولانی یا بلند کردن اجسام سنگین افزایش می‌یابد.
• انتشار درد در سندرم مفصل فاست معمولاً به باسن، کشاله ران یا ران محدود می‌شود، اما در دیسک کمر ممکن است تا ساق و کف پا و در دیسک گردن تا ساعد و انگشتان ادامه پیدا کند.
• بی‌حسی، گزگز و کاهش حس در سندرم مفصل فاست شایع نیست، اما از علائم شایع دیسک ستون فقرات محسوب می‌شود.
• ضعف عضلانی در سندرم مفصل فاست کمتر دیده می‌شود، در حالی که در دیسک‌های شدید ممکن است به دلیل فشار بر ریشه عصب ایجاد شود.
• احساس خشکی یا قفل شدن کمر یا گردن بیشتر به نفع سندرم مفصل فاست است.

ویژگی	سندرم مفصل فاست	دیسک ستون فقرات
محل درد	موضعی در گردن یا کمر	درد موضعی همراه با انتشار در مسیر عصب
انتشار درد	باسن، کشاله ران یا ران	ساق و کف پا یا دست و انگشتان
بی‌حسی و گزگز	معمولاً ندارد	شایع
ضعف عضلانی	نادر	ممکن است وجود داشته باشد
تشدید درد	ایستادن طولانی، خم شدن به عقب، چرخش ستون فقرات	خم شدن به جلو، نشستن طولانی، بلند کردن اجسام
خشکی یا قفل شدن	شایع‌تر	کمتر شایع
علت اصلی	التهاب یا آرتروز مفصل فاست	بیرون‌زدگی یا فتق دیسک و فشار بر ریشه عصب

نحوه تشخیص سندرم مفصل فاست

تشخیص سندرم مفصل فاست همیشه ساده نیست، زیرا علائم آن شباهت زیادی به سایر علل کمردرد و گردن‌درد، به‌ویژه دیسک کمر، تنگی کانال نخاعی و سایر بیماری‌های ستون فقرات دارد. به همین دلیل، تشخیص صحیح نیازمند تجربه و آشنایی کامل متخصص ستون فقرات با بیماری‌های این ناحیه است.

متخصص ستون فقرات ابتدا با بررسی دقیق شرح حال، معاینه بالینی و رد سایر علل درد، احتمال درگیری مفصل فاست را ارزیابی می‌کند. سپس در صورت نیاز، از روش‌های تصویربرداری و تست‌های تشخیصی مانند بلاک تشخیصی مفصل فاست برای تأیید منشأ درد استفاده می‌شود. تشخیص دقیق، علاوه بر جلوگیری از درمان‌های غیرضروری، نقش مهمی در انتخاب مؤثرترین روش درمان و افزایش احتمال موفقیت آن دارد.

مهم‌ترین روش‌های تشخیص سندرم مفصل فاست عبارت‌اند از:

• بررسی شرح حال و سوابق پزشکی: پزشک درباره محل درد، زمان شروع علائم، عوامل تشدید یا کاهش درد، سابقه آسیب‌دیدگی و بیماری‌های زمینه‌ای سؤال می‌کند.
• معاینه فیزیکی: پزشک با لمس ناحیه درد، بررسی دامنه حرکتی ستون فقرات و انجام تست‌های اختصاصی، محل درد و احتمال درگیری مفاصل فاست را ارزیابی می‌کند.
• رادیوگرافی (X-ray): برای بررسی تغییرات استخوانی، آرتروز، کاهش فاصله مفاصل و سایر ناهنجاری‌های ستون فقرات استفاده می‌شود.
• سی‌تی‌اسکن (CT Scan): تصاویر دقیق‌تری از ساختار استخوانی و مفاصل فاست ارائه می‌دهد و در تشخیص تغییرات دژنراتیو مفید است.
• تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI): ام آر آی علاوه بر ارزیابی مفاصل فاست، دیسک‌ها، رباط‌ها و ریشه‌های عصبی را نیز بررسی می‌کند و به افتراق سندرم مفصل فاست از دیسک ستون فقرات کمک می‌کند.
• تزریق تشخیصی مفصل فاست یا بلاک شاخه داخلی عصب (Diagnostic Facet Joint Injection / Medial Branch Block): دقیق‌ترین روش برای تأیید منشأ درد است. در این روش با تزریق بی‌حسی موضعی به مفصل فاست یا عصب تغذیه‌کننده آن، در صورت کاهش قابل‌توجه درد، تشخیص سندرم مفصل فاست تقویت می‌شود.

روش‌ های درمان سندرم مفصل فاست

درمان سندرم مفصل فاست با توجه به شدت علائم، مدت زمان درد و میزان آسیب مفصل انتخاب می‌شود. در بیشتر بیماران، درمان‌های غیرجراحی می‌توانند درد را کنترل کرده، عملکرد ستون فقرات را بهبود بخشند و از پیشرفت بیماری جلوگیری کنند. تنها در موارد محدودی که درد به درمان‌های محافظه‌کارانه پاسخ ندهد یا همراه با ناپایداری ستون فقرات باشد، درمان‌های تهاجمی‌تر در نظر گرفته می‌شود.

درمان‌های خانگی و مراقبت‌های اولیه

در مراحل اولیه بیماری، رعایت برخی اقدامات ساده می‌تواند به کاهش درد و التهاب کمک کند.

• استراحت نسبی برای یک تا دو روز و پرهیز از فعالیت‌هایی که درد را تشدید می‌کنند
• استفاده از کمپرس گرم یا سرد برای کاهش درد و اسپاسم عضلات
• مصرف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی یا مسکن‌ها با تجویز پزشک
• استفاده کوتاه‌مدت از گردنبند طبی یا کمربند طبی در صورت توصیه پزشک
• اصلاح وضعیت نشستن، ایستادن و خوابیدن
• پرهیز از بلند کردن اجسام سنگین و حرکات چرخشی ناگهانی

تمرین‌درمانی

ورزش و تمرین‌درمانی یکی از مؤثرترین روش‌های درمان سندرم مفصل فاست است و باید تحت نظر متخصص طب فیزیکی، متخصص ستون فقرات یا فیزیوتراپیست انجام شود. برنامه تمرینی متناسب با شرایط هر بیمار طراحی می‌شود و با تقویت عضلات مرکزی بدن، بهبود انعطاف‌پذیری ستون فقرات، کاهش اسپاسم عضلات و اصلاح الگوی حرکتی، درد را کاهش داده و احتمال عود علائم را کم می‌کند.

فیزیوتراپی

فیزیوتراپی نقش مهمی در درمان غیرجراحی سندرم مفصل فاست دارد. در این روش از تکنیک‌های درمان دستی، تمرینات درمانی، الکتروتراپی، لیزرتراپی، اولتراسوند و سایر روش‌های فیزیکی برای کاهش درد، بهبود دامنه حرکتی و افزایش عملکرد ستون فقرات استفاده می‌شود. همچنین بیمار نحوه صحیح نشستن، ایستادن، راه رفتن و بلند کردن اجسام را آموزش می‌بیند تا فشار وارد بر مفاصل فاست کاهش یابد.

تزریق مفصل فاست

در بیمارانی که با درمان‌های محافظه‌کارانه بهبود کافی پیدا نمی‌کنند، تزریق مفصل فاست یا تزریق شاخه داخلی عصب (Medial Branch Block) می‌تواند انجام شود. در این روش، داروی بی‌حسی موضعی و گاهی کورتیکواستروئید با هدایت تصویربرداری به مفصل یا عصب مربوطه تزریق می‌شود. این درمان با کاهش التهاب و درد، امکان انجام بهتر تمرینات توان‌بخشی را فراهم می‌کند. در برخی بیماران نیز در صورت موفقیت بلاک تشخیصی، رادیوفرکوئنسی (RFA) برای کاهش طولانی‌مدت درد انجام می‌شود.

جراحی

جراحی به‌ندرت برای درمان سندرم مفصل فاست انجام می‌شود و تنها در شرایط خاص، مانند ناپایداری شدید ستون فقرات یا وجود بیماری‌های هم‌زمانی که نیاز به جراحی دارند، توصیه می‌شود. بنابراین، بیشتر بیماران بدون نیاز به جراحی و با درمان‌های غیرتهاجمی بهبود می‌یابند.

سخن پایانی

سندرم مفصل فاست یکی از علل شایع کمردرد و گردن‌ درد است که در اثر اختلال عملکرد یا فرسودگی مفاصل فاست ایجاد می‌شود. از آنجا که علائم این بیماری شباهت زیادی به دیسک کمر، دیسک گردن و سایر بیماری‌های ستون فقرات دارد، تشخیص صحیح آن اهمیت زیادی در انتخاب روش درمان دارد. خوشبختانه، بیشتر بیماران با تشخیص به‌موقع و استفاده از درمان‌های غیرجراحی مانند اصلاح سبک زندگی، تمرین‌درمانی، فیزیوتراپی و در صورت نیاز تزریقات تخصصی، می‌توانند به کاهش درد، بهبود عملکرد و بازگشت به فعالیت‌های روزمره دست یابند.

در کلینیک دکتر نوری، بیماران مبتلا به سندرم مفصل فاست پس از ارزیابی دقیق توسط متخصص ستون فقرات، بر اساس علت و شدت بیماری، از درمان‌های غیرجراحی و مبتنی بر شواهد بهره‌مند می‌شوند. هدف از درمان، کاهش درد، بهبود عملکرد ستون فقرات، پیشگیری از پیشرفت بیماری و کمک به بازگشت ایمن بیمار به زندگی و فعالیت‌های روزانه است. اگر دچار کمردرد یا گردن‌درد مداوم هستید، مراجعه به‌موقع برای تشخیص دقیق و شروع درمان مناسب می‌تواند از مزمن شدن درد و بروز عوارض بعدی جلوگیری کند.